ROL ALMA TEKNİKLERİ İLE EĞİTİLEBİR ZEKA ENGELLİLERİN SOSYAL ÇEVREYE UYUMLARINI KOLAYLAŞTIRMAK (17.09.2010)

Öğretmenler, bu tür özürlü çocukların, bireylerin derslerinde olduğu kadar, toplumsal yaşamın gereklerini anlamalarında, sorunlarını çözecek daha yeterli yollar geliştirmelerine ve gerginliklerinin giderilmesinde de yardımcı olmalıdır. Öğretmenin bu görevlerini gerçekleştirebilmesi için ferdin bireysel sorunlarından haberdar olması gerekir.

Öğretmenler, bu tür özürlü çocukların, bireylerin derslerinde olduğu kadar, toplumsal yaşamın gereklerini anlamalarında, sorunlarını çözecek daha yeterli yollar geliştirmelerine ve gerginliklerinin giderilmesinde de yardımcı olmalıdır. Öğretmenin bu görevlerini gerçekleştirebilmesi için ferdin bireysel sorunlarından haberdar olması gerekir.

Hiçbir yöntem tek başına bir başarı sağlayamamasına karşın, yapılan çalışma ve araştırmalar rol yapma tekniğinin bu tür bireylerin sorunlarının çözümlenmesinde çok etkin olabileceğini göstermiştir.

Bu tür özürü olan birey, karar vermekte zorluk çeker. Yargılama yetenekleri zayıf olduğu için, çoğu kez verdikleri kararın sonuçlarını önceden kestiremezler ve başarısızlığa uğrarlar. İşte rol yapma teknikleri kritik durumlarda karar verme yeteneğini geliştirir. Rol yapma durumunda, birey karar vermesini gerektiren bir rolü üstlenir. Eğer verdiği karar zararlı veya yersizse başka çözüm yollarını ve bunların olası sonuçlarını tartışır. Sonra tekrar rol alarak bunları canlandırır. Böylece birey rol yaparak canlandırdığı kişi ile kendini özdeşleştirerek davranış şeklini değiştirebilir.

Gençliğe adım atmış eğitilebilir zeka engelliler genellikle otoriteyi temsil eden bireylere olumlu duygular beslemezler. Ve bu duygularını da açığa vuramazlar. Ve sorunlarını da yetişkinlerle tartışmaya istekli görünmezler. Sosyo drama aracılığı ile yetişkin problemleriyle karşı karşıya kaldıklarında hem anne babalarının, öğretmenlerinin ve okul yöneticilerinin neler hissettiklerini hem de kendilerini daha iyi anlarlar.

Rol yapmanın yararlarından biri de şudur: rol yaparken birey yanlış bir karar alabilir, fakat bu yanlış kararı nedeniyle ne toplum dışı bırakılır ne de küçümsenir. Davranışlarının nedenlerini arkadaşlarını ve sosyodramayı yönetenlerin yardımlarıyla çözümler, değerlendirir. Eğer yanlış yaptığını fark ederse oyun tekrarlanır ve daha tatmin edici bir sonuç alınır. Böylece davranışlarının sonuçlarını daha iyi anlar.

Eğitilebilir zeka engellilerle kullanılabilecek bazı belirli rol alma teknikleri vardır. WARM UP- ISINMA: birey veya grubu rahatlatıp rol yapma durumuna hazırlama sürecidir. Öğretmen, bu ısınma yöntemini grubun ilgi ve özürlerine göre değişik şekillerde kullanabilir. Katılmaları için uyarıcı görevini görecek bazı ısınma örnekleri şunlardır: çadır kurma, tırmanma veya bir çitin altından geçme ve taşların üzerine basarak bir nehri geçmek, liderin yaptığı hareketleri yineleyerek taklitler yapmak gibi. Ayrıca öğrencilere tek tek isimlerini, hobilerini sorarak, çift çift çağırıp birbirlerini yöneticiye taktim ettirerek veya yöneticiyi arkadaşına taktim ettirerek bu ısınma süreci değişik şekillerde de kullanılabilir. 5-8 çocuklarını çok küçük gruplar halinde ele almak daha uygundur.

ROL ALMA TEKNİKLERİ TÜRLERİ

Rolleri değiştirme tekniği: Eğitilebilir zeka engellilerle kolaylıkla kullanılabilecek bir teknik, rolleri değiştirme tekniğidir. Bu teknik çocuklara diğerlerinin görüş açılarını anlama olanağı verir. Çocuğun üstlendiğini yeni rolle rolünü yaptığı bireyin davranışını kavrayış şeklini yansıtır. Bu yöntemle öğrenci öğretmenin , öğretmen-öğrencinin, anne-baba çocuğun çocuk anne-babanın rolünü alır. Ya da normal bir kişi zeka engelli çocuğun rolünü oynar.

Yansıtma tekniği: Bu teknikte yönetici çocuğun yaptığı rolü, çocuk kendini aynada görürcesine aynen tekrar eder. Böylelikle çocuk kendine ilişkin düşünceleriyle karşısındakilerin kendini algılayış şekli arasında karşılaştırma yapma olanağı bulur.

Rol öğrenimi: Bu teknikte, yönetici bazı durumlar ortaya koyar ve çocuğun bu durumlardaki tepkisini görür. Bu durumlara şu örnekler verilebilir:

1) Trafik ışıklarının olmadığı işlek bir caddeden karşıdan karşıya geçme.
2) Kalabalıkta kaybolan ve anne-babasını arama durumunda olan bir çocuk.
3) Topun caddeye kaçması.
4) Telefon etme.
5) Konuşma özürü nedeniyle alay edilmesi.

Sihirli dükkan tekniği: Bu teknikte grubun tüm üyeleri rol alma işlemine katılabilir. Hayali bir dükkan yaratılır ve öğrencilerden biri dükkan sahibi rolünü oynar. Dükkan somut olmayan hayali mallarla doludur. Bunlar satılmazlar, fakat takas edilebilir. Tek tek bireyler veya grup, istemedikleri şeyleri arzuladıkları yeni şeylerle değiştirebilirler. Örneğin bu teknik konuşma bozukluğu olan eğitilebilir zeka engellilere uygulanabilir. Bu durumda öğretmen dükkan sahibi rolünü üstlenebilir ve doğru olarak telaffuz edebildiği veya cümle içinde doğru olarak kullandığı zaman, çocuğa o kelimeyi satar. Bu teknikte bütün grup önemlidir, çünkü o sözcüğün o çocuğun olması için grubun tamamının anayı gereklidir.

Bu teknikte, öğretmen veya dükkan sahibi rolünü oynayan çocuk, saldırgan davranmama, hiddet nöbetleri göstermeme veya yerinde oturma gibi olumlu değerleri olumsuzlarla değiştirebilir. Böylelikle, grubun da baskısıyla, takas yapan birey, yeni elde ettiği niteliğe göre davranma zorunluluğunu hisseder ve bu davranışını geliştirme çabasına girişir.

Model oluşturma tekniği: Bu teknik, zeka engelli çocuklarla uğraşan bütün öğretmenlerin başvurduğu bir yöntemdir. Bu tür bir çocuk, topluma veya arkadaş grubuna ters düşen bir davranış sergilediğinde, ya öğretmen uygun olan davranışı kendi bizzat yaparak çocuğa gösterir veya grubun bir üyesinden bunu yapmasını ister.

ROL ALMA TEKNİKLERİNDE İZLENECEK YOL

CHESLER ve FOX (1966) Rol alma tekniklerinde izlenecek yolu şöyle belirlemişlerdir.
1) Sorunun seçilmesi
2) Isınma
3) Genel durumun açıklanması
4) Katılacakların rollerinin açıklanması
5) Seyircilerin rollerinin açıklanması
6) Rolerin uygulanması
7) Tartışma
8) Oyunun tekrarlanması